Οι πρώτες εικόνες και αναλύσεις από το James Webb Space Telescope, που δείχνουν την παρουσία μαζικών γαλαξιών και δομών νωρίτερα από ό, τι προέβλεπαν τα κλασικά μοντέλα, έδωσαν νέα ώθηση σε μια ασυνήθιστη αλλά συνεκτική υπόθεση: ότι τα σύμπαντα μπορεί να «αναπαράγονται» και να εξελίσσονται — εν μέρει — μέσω μαύρων τρυπών. Η ιδέα αυτή, γνωστή ως κοσμική εξέλιξη, δεν είναι αποδεδειγμένη· όμως μερικές από τις παρατηρήσεις του Webb ταιριάζουν με προβλέψεις που είχαν διατυπωθεί νωρίτερα.

Από τον Smolin στη σύγχρονη αναθέρμανση της ιδέας

Η αρχική συστηματική διατύπωση αυτής της προοπτικής προέρχεται από τον Lee Smolin, ο οποίος στις αρχές της δεκαετίας του 1990 πρότεινε ότι οι ιδιότητες των ιδιαιτεροτήτων (singularities) στο εσωτερικό των μαύρων τρυπών — και γενικότερα οι θεμελιώδεις ιδιότητες της βαρύτητας σε πολύ μικρές κλίμακες — θα μπορούσαν υπό προϋποθέσεις να οδηγήσουν στη γέννηση νέων, διαστελλόμενων συμπάντων. Αν τα «παιδικά» σύμπαντα κληροδοτούν τους νόμους και τις σταθερές του «μητρικού» τους σύμπαντος με μικρές διαφοροποιήσεις, τότε, με λογική ανάλογη με τη φυσική επιλογή, με τον χρόνο θα κυριαρχούν τα σύμπαντα που παράγουν περισσότερες μαύρες τρύπες.

Η ιδέα αυτή έχει φιλοσοφικές και θεωρητικές ρίζες στις παλιότερες προτάσεις των Bryce DeWitt και John Wheeler, που υποστήριξαν ότι οι ιδιαιτερότητες στο εσωτερικό των μαύρων τρυπών και οι ίδιες οι θεμελιώδεις ιδιότητες της βαρύτητας ενδέχεται να συνδέονται με διαδικασίες δημιουργίας νέων κοσμικών χώρων· πρακτικά, πρότειναν ότι μια ιδιαιτερότητα μέσα σε μια μαύρη τρύπα δεν πρέπει υποχρεωτικά να θεωρείται «τέλος» αλλά ενδέχεται να σχετίζεται με νέα αρχή σε άλλη «περιοχή» πραγματικότητας.

Julian Gough: εξελικτική λογική και προβλέψεις

Τη συζήτηση αναζωπύρωσε ο Julian Gough, συγγραφέας και δημόσιος σχολιαστής, που επανεξέτασε τη θεωρία από την πλευρά της εξελικτικής λογικής. Ο Gough πέρασε χρόνια μελετώντας τόσο την κοσμολογία όσο και την εξελικτική βιολογία για να διατυπώσει απλές, ελέγξιμες προβλέψεις: αν η «αναπαραγωγή» των συμπάντων ξεκίνησε με τον απλούστερο δυνατό μηχανισμό, τότε τα πρώιμα σύμπαντα θα επέλεγαν μορφές αναπαραγωγής που παράγουν απευθείας μεγάλες μαύρες τρύπες μέσω άμεσης κατάρρευσης γιγαντιαίων νεφών αερίου — χωρίς ενδιάμεση φάση κατάρρευσης αστέρων.

Τι δείχνουν τα δεδομένα του Webb

Το Webb έχει ήδη εντοπίσει ότι μερικές δομές και γαλαξίες σχηματίστηκαν νωρίτερα και οργανώθηκαν πιο γρήγορα από ό, τι αναμέναμε, και έχουν αναφερθεί εξαιρετικά μεγάλες μάζες μαύρων τρυπών σε γαλαξίες μόλις λίγες εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια μετά το Big Bang. Ερευνητές σε άρθρο του 2025 στο Astrophysical Journal χαρακτήρισαν αυτά τα ευρήματα «ανοικτό πρόβλημα» για τα τρέχοντα μοντέλα σχηματισμού δομών. Οι παρατηρήσεις αυτές δεν αποδεικνύουν την κοσμική εξέλιξη, αλλά συμφωνούν με μία από τις προβλέψεις που είχε θέσει ο Gough πριν από την άφιξη των δεδομένων του Webb.

Ανοιχτά προβλήματα: μηχανισμός, κληρονομικότητα, τεκμηρίωση

Για να μεταβεί η ιδέα από υποθετική σε επιστημονικά πειστική απαιτούνται τρία κρίσιμα βήματα. Πρώτον, χρειάζεται μια ξεκάθαρη θεωρία κβαντικής βαρύτητας που να δείχνει πώς μια ιδιαιτερότητα θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέο, διαστελλόμενο χωροχρόνο. Δεύτερον, απαιτείται ένας μηχανισμός που να εξηγεί πώς οι φυσικοί νόμοι ή οι σταθερές μεταφέρονται με μικρές μεταβολές. Τρίτον, η ιδέα πρέπει να παράγει σαφείς, διακριτές προβλέψεις που να διαφέρουν από άλλες εξηγήσεις των ευρημάτων του Webb και να είναι παρατηρήσιμες.

Υπάρχουν προσπάθειες προς αυτές τις κατευθύνσεις: μελέτες που αναφέρουν ασυνήθιστες κατανομές στροφών γαλαξιών ή την πρώιμη εμφάνιση υπερμαζικών μαύρων τρυπών συζητιούνται ως ενδεχόμενα σημάδια. Παράλληλα, επιστήμονες και φιλόσοφοι της επιστήμης επισημαίνουν ότι η θεωρία μέχρι σήμερα δεν είχε παράξει εύκολα δοκιμάσιμες προβλέψεις — ένας λόγος που δεν ενσωματώθηκε στο κυρίως σώμα της κοσμολογίας.

Η κοσμική εξέλιξη δεν είναι τεκμηριωμένη απολύτως· είναι όμως ένα συνεκτικό πλαίσιο που συνδέει την πρώιμη εμφάνιση δομών με μια διαδικασία επιλογής ανάμεσα σε πολλαπλά «σύμπαντα». Η αξία του δεν βρίσκεται στο να αντικαταστήσει τα υπάρχοντα μοντέλα αλλά στο να τα συμπληρώσει με νέες, σαφείς υποθέσεις που μπορούν να ελεγχθούν. Με αυτή την έννοια, τα ευρήματα του Webb και οι επόμενες παρατηρησιακές αποστολές προσφέρουν την ευκαιρία να μετατραπεί μια φιλοσοφική ιδέα σε επιστημονικό αντικείμενο.