Το βιβλίο του Η διδασκαλία του Δον Χουάν έχει απασχολήσει επί δεκαετίες την ψυχολογία, όχι για την επιστημονική του τεκμηρίωση, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο μετατοπίζει το ενδιαφέρον από το τι θεωρείται πραγματικό στο πώς συγκροτείται η εμπειρία της πραγματικότητας.
Η διδασκαλία του Δον Χουάν
Το βιβλίο παρουσιάστηκε αρχικά ως ανθρωπολογική μελέτη. Ένας νεαρός ερευνητής καταγράφει τη διδασκαλία ενός Yaqui σαμάνου, μεθοδικά, σχεδόν σχολαστικά. Όμως πολύ γρήγορα γίνεται σαφές ότι το αντικείμενο της έρευνας δεν είναι ο Δον Χουάν, ούτε οι πρακτικές του. Είναι ο ίδιος ο ερευνητής. Και, κατ’ επέκταση, ο αναγνώστης.
Από ψυχολογική σκοπιά, το ενδιαφέρον του έργου δεν βρίσκεται στις ουσίες, ούτε στις τελετουργίες. Βρίσκεται στη συστηματική αποδόμηση της «συνηθισμένης κατάστασης συνείδησης» ως προνομιακού τρόπου πρόσληψης της πραγματικότητας. Ο Castaneda δεν περιγράφει εμπειρίες για να εντυπωσιάσει· περιγράφει μετατοπίσεις αντίληψης, στις οποίες το εγώ παύει να λειτουργεί ως κέντρο αναφοράς. Αυτό είναι το σημείο όπου το βιβλίο παύει να είναι εθνογραφία και αρχίζει να συνομιλεί με την ψυχολογία του βάθους.
Η σύνδεση με τη σύγχρονη συζήτηση γύρω από το DMT προκύπτει σχεδόν αβίαστα. Όχι σε επίπεδο περιγραφών, αλλά σε επίπεδο ερωτήματος. Τι συμβαίνει όταν ο εγκέφαλος παύει να φιλτράρει την εμπειρία με τον συνήθη τρόπο; Πρόκειται για παθολογία, για χημική διαταραχή, ή για πρόσβαση σε ένα διαφορετικό καθεστώς πληροφορίας; Το βιβλίο δεν απαντά. Κάνει κάτι πιο απαιτητικό: επιμένει ότι η ερώτηση είναι θεμιτή.
Αυτός είναι και ο λόγος που οι διδαχές του Δον Χουάν εξακολουθούν να ενοχλούν. Όχι επειδή αμφισβητούν την επιστήμη, αλλά επειδή αμφισβητούν την ασφάλεια της θέσης του παρατηρητή. Η ψυχολογία, ιδίως η κλινική, στηρίζεται στην υπόθεση ότι υπάρχει ένα σταθερό «εγώ» που παρατηρεί, περιγράφει και επεξεργάζεται την εμπειρία. Ο Castaneda προτείνει, έστω υπαινικτικά, ότι αυτό το εγώ είναι περισσότερο φίλτρο παρά εργαλείο.
Από κριτική σκοπιά, το βιβλίο δεν είναι άμοιρο προβλημάτων. Η εγκυρότητα της έρευνας, η ταυτότητα του Δον Χουάν και τα όρια μεταξύ εμπειρίας και αφήγησης έχουν αμφισβητηθεί έντονα. Ωστόσο, η ψυχολογική του αξία δεν εξαντλείται στην επιστημονική του ακρίβεια. Βρίσκεται στο ότι καταγράφει, με συνέπεια, μια εμπειρία διάρρηξης της κανονικότητας. Και αυτή η εμπειρία, είτε ερμηνευτεί νευροβιολογικά είτε υπαρξιακά, παραμένει πραγματική για εκείνον που τη βιώνει.
Σε μια εποχή όπου η έρευνα για τη συνείδηση επιστρέφει στο προσκήνιο και ουσίες όπως το DMT επανεξετάζονται με επιστημονικούς όρους, ” Η διδασκαλία του Δον Χουάν” διαβάζεται αλλιώς. Όχι ως εγχειρίδιο, ούτε ως απόδειξη. Αλλά ως υπενθύμιση ότι η ψυχολογία δεν αφορά μόνο το τι συμβαίνει μέσα στον νου, αλλά και το τι θεωρούμε επιτρεπτό να συμβεί.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση του βιβλίου δεν είναι οι εμπειρίες που περιγράφει, αλλά η σιωπηλή του υπόθεση: ότι η κανονική μας συνείδηση δεν είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, αλλά μία εκδοχή τους. Και όχι απαραίτητα η πιο πλήρης.
Κυκλοφορείς από τις εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ
